De Forten van Vauban Van heksenbeeldjes tot de training van de speciale eenheden

De Forten van Vauban Van heksenbeeldjes tot de training van de speciale eenheden

Van heksenbeeldjes tot de training van de speciale eenheden

In Villefranche lijken de vestingwerken net een ansichtkaart. In Mont-Louis zijn de soldaten haast verborgen… maar toch niet van speelgoed.

Villefranche-de-Conflent ligt verscholen in een vallei en straalt met zijn rode pannen en vestingwerken een middeleeuwse charme uit. De heksenbeeldjes zijn overal aanwezig in de winkels. De bloed‑ en goudkleurige vlaggen wapperen in de warme zuidenwind.

In de schaduw van de walmuren zitten braaf een tiental "opa's en oma's" die als alternatief toerismebureau fungeren. Een jonge vrouw uit Parijs met een baby op de arm loopt naar de groep ouderen: "Neemt u me niet kwalijk, kunt u  me zeggen waar ik kaartjes kan kopen om het Fort Libéria te bezoeken?" "Op honderd meter hiervandaan in de hoofdstraat… Om ernaar te gaan? U kunt kiezen: een bucolisch onverhard pad, dat is 20 minuten lopen; een sportieve klim van de ondergrondse gang met 1000 treden. Of de gratis pendeldienst die op het plein staat geparkeerd," voegt een opa met rauwe stem eraan toe.

De citadel, boven aan op een uitstekende rotsformatie, lijkt het dorp te bewaken. De Canigou is vlakbij. Het gele treintje begint langzaam aan de klim naar een andere door Vauban aangelegde site: Mont-Louis. In dit kleine bergdorpje lijkt het fort verscholen te liggen in de groene omgeving. "Dit is raar, je kunt de citadel pas zien als erbovenop bent," zegt een bezoeker uit het noorden. Een bezoeker die nog voor veel verrassingen zal komen te staan.

Drie eeuwen na de bouw wordt het fort nog steeds gebruikt door militairen (Het Centre national d’entraînement commando ). Een groep van de speciale eenheden duikt plotseling voor de bezoekers op. De citadel heeft geen strategische rol meer. En wordt ook niet meer gebruikt voor de verdediging. Het heeft nu een pedagogische functie. Er worden militairen getraind en opgeleid. Vauban, voor wie het beschermen van het leven van zijn soldaten aan het hart ging, zou dit hebben gewaardeerd.

Een militair en humanist

Vauban, de bouwer van Fort Libéria en Mont-Louis

Vlakbij de Canigou liggen de twee citadellen Mont-Louis en Villefranche-de-Conflent. De ene was onneembaar, de andere nooit aangevallen. Ze werden gebouwd door Vauban, de geniale militaire architect van de Zonnekoning.

Lodewijk XIV had nieuwe gebieden veroverd en Vauban wilde Frankrijk beschermen tegen aanvallen en het koninkrijk voorzien van een "ijzeren omheining", een complex van versterkte steden om het hele land heen. Hij spoorde de koning aan om in het noordoosten een pré-carré te realiseren en versterkte de vestingen die hij van belang achtte.

Zo werd de grens vanaf de Artois tot de Franche Comté beschermd door twee stedenlinies met vestingwerken. Dit was voldoende om de eventuele aanvalsplannen van de Spaanse Lage Landen te ontmoedigen. Aan de kant van de zee volstond om ver in de zee forten te bouwen en te voorzien van kanonnen: de zee, de rotsen en de kliffen waren op zich al beschermingsfactoren.

De Spaanse vijand

In het aan Spanje grenzende gebied ging het er heel anders aan toe. Na het Verdrag van de Pyreneeën waarbij Frankrijk de Roussillon en de Cerdagne kreeg, werden de stellingen versterkt om Spaanse invallen te voorkomen. Vauban wilde ze nog meer beveiligen. In 1679 liet hij Mont-Louis bouwen, een citadel dat in twee jaar tijd door 3700 soldaten met lokale materialen werd opgetrokken.

Mont-Louis heeft een vierkante vorm met vier bolwerken en drie halvemanen ernaast met een brede droge gracht ervoor. Achter de omwalling met ophaalbrug en de enorme poorten die de binnentoegang versperren, is een enorme ruime binnenplaats met eromheen de gebouwen die nodig zijn voor het leger: kazernes, een wapenhuis, een ziekenboeg, een kerk, putten, een logeerkwartier voor de gouverneur… De vesting werd nooit ingenomen.

Ter bescherming van de Conflent, een strategische zone vlak bij Spanje, werd vanaf 1680 Fort Libéria gebouwd, boven Villefranche, dat door een ondergrondse gang met 734 verbonden werd met het fort. Het fort torent er boven uit als een wachtpost en bevindt zich op een steil en zeer afschrikwekkende plek. Aan de binnenkant van de indrukwekkende omwalling loopt een weergang om het hele gebied te kunnen bewaken.

Verborgen citadellen

De techniek is overal hetzelfde. Er wordt altijd gebruik gemaakt van de topografie van het terrein om een bouwwerk neer te zetten. Van uit dit uitgangspunt liet de geniale militair graag het fort tegen een ravijn bouwen zodat hij zijn aandacht op de verdediging van de andere punten kon richten. Als de aanvallers naderden, kwamen ze meteen op een glacis, een schuine talud voor dikke muren. De kanonkogels vlogen de vijand om de oren die immers onbeschut was.

Daarna volgt er een brede gracht en afwisselend vooruitstekende bolwerken en halvemanen. De aanvallers kwamen steeds nieuwe obstakels tegen terwijl de degenen die werden belegerd een vrij uitzicht hadden over het hele gevechtsterrein. Er waren immers geen dode hoeken. De vijand kreeg geen kans voor het enfileervuur. Met deze goed van tevoren bedachte afscheidingen was de citadel, die onder aan de vesting lag, onoverwinnelijk.

Fort Libéria werd nooit aangevallen. Mont-Louis was onneembaar. Twee voorbeelden van de militaire genie van een begaafde, moedige en pragmatische man.

Opgemerkt door Mazarin

Sébastien Le Prestre, de markies van Vauban, onderscheidde zich al op jonge leeftijd door zijn wapenfeiten en werd opgemerkt door Mazarin. Vervolgens verliet hij het leger van Condé om zich bij het leger van Lodewijk XIV te voegen. Dit werd het begin van een briljante carrière. Hij was pas 20 jaar en viel al op door zijn talent en succes. Hij kreeg vrij snel de titel van militair hoofdingenieur voor vestingwerken. Later werd hij tot commissaris-generaal benoemd en vervolgens tot maarschalk van Frankrijk, de hoogste militaire onderscheiding.

De man was een briljant strateeg. Hij ontwierp een onafweerbare techniek om belegerde steden snel te doen vallen. De kwetsbare plekken lokaliseren. De pas voor alle mogelijke versterkingstroepen afsnijden zodat ze niet in actie konden komen. Het terrein op afstand van de versterkte werken voorbereiden door gelijklopende loopgraven te maken om deze te bereiken. De door Vauban gebruikte middelen blijken efficiënt te zijn, met name in Maastricht war het beleg zeer kort duurde.

Tegelijkertijd dacht Vauban de efficiëntste verdedigingsarchitectuur uit die veel beter afgestemd was op aanvallen met kanonnen. Na de verovering van Lille bouwde hij zijn eerste citadel. Net zoals de andere bleek deze onneembaar te zijn.

Dit was maar het begin. Vauban reisde door het hele land, bouwde versterkte steden, restaureerde en verbeterde de vestingen die hij kwetsbaar achtte. Maar Vauban was niet alleen een militair. Hij was ook humanist. Dankzij de architectuur van zijn forten kon het aantal doden in de oorlog worden beperkt.

De Roussillon is bezaaid met andere vestingwerken van Vauban: het Fort van Bellegarde in Le Perthus, het Fort Mirador in Collioure, het Fort St. Elme tussen Collioure en Port-Vendres, het Fort des Bains in Amélie-les-Bains, het Fort La Garde in Prats de Mollo en de vesting van Salse.

Zoals tien andere belangrijke sites van Vauban zijn Fort Liberia en Mont-Louis geklasseerd als werelderfgoed van de Unesco.

 

Ontmoeting met

Pierre Méné, Fort Libéria De sterke schakel van de citadel

Door zijn passie voor oude stenen ging hij het Fort Libéria restaureren. Een Vauban citadel die boven op Villefranche-de-Conflent staat. De 72-jarige man zet zijn levenswerk voort om het bouwwerk aan de jonge generaties door te geven.

Dit kasteel, dit is een beetje uw hele jeugd

Ik ben een kind van dit dorp. Behalve toen ik in het leger zat, heb ik altijd in Villefranche gewoond. Mijn ouders hebben de taverne gekocht, die we hebben gerestaureerd. Toen ik jong was, was ik al geboeid door oude stenen. Ik woon in een voormalig boerderij die ik helemaal heb gerenoveerd. Ik hou van stenen omdat ze naar het verleden verwijzen en iets vertellen aan diegenen die het kunnen begrijpen. Het kasteel is voor mij ook een jeugdherinnering. Met mijn vriendjes ging ik stiekem door de ondergrondse gangen om er binnen te komen.

Wie is nu eigenaar van het kasteel?

Het werd in 1957 opgekocht door de heer Marcel Puy die het aan mij en drie andere winkeliers heeft overgedragen met een erfpacht. De drie anderen zijn afgehaakt en vandaag heb ik alleen de leiding. Ze dachten dat het geld ging opbrengen. Dat was niet het geval.

U bent de spil geweest voor deze restauratie

Ik heb op al mijn bezittingen een hypotheek genomen. Maar dat was niet voldoende. Ik investeer er al 25 jaar in. Het is mijn levenswerk. Er moest een schakel zijn om het aan de toekomstige generaties door te geven.
Na drie jaar restauratiewerkzaamheden konden wij het in 1985 voor publiek openstellen en hebben wij de eerste nationale prijs voor restauratie van het nationale erfgoed gewonnen. Daarna werd het opgenomen op de lijst van historische monumenten. Het fort werd geklasseerd als historisch monument en meteen erkend door de Unesco.

Hoe gaat het Fort Libéria zich ontwikkelen?

We hebben enkele restauratieprojecten: het herstel van de daken: het herstel van de daken, de reconstructie van een soldatenkamer en de restauratie van kanonneerboten zijn gepland. Ook het opknappen van de tussenliggende artilleriebatterij halverwege het dorp, waar twaalf soldaten op de uitkijk stonden.

Wat ervaart u als het mooiste als u voor het fort staat?

Als ik bij zonsondergang het fort zie. Als de kanoneerboten verlicht worden, is het een reusachtige landingsbaan voor luchtvaartuigen.

De kaart openen De kaart sluiten Afficher / masquer la carte